Hormoontherapie — testosteron en estradiol

De korte oriëntatie

Testosteron (transmannen / FtM) wordt meestal intramusculair of via gel toegediend. Permanente effecten binnen 6-24 maanden: stemverlaging, gezichtsbeharing, clitorale vergroting. Reversibel: spiermassa, vetverdeling, menstruatie (stopt meestal binnen 6 maanden).

Estradiol (transvrouwen / MtF), vaak gecombineerd met antiandrogenen als cyproteronacetaat of spironolacton. Effecten: borstgroei (deels permanent), vetverdeling, huid-verandering. Niet reversibel zonder chirurgie: borstweefsel-ontwikkeling, soms permanente verminderde testikelfunctie.

Risico's: bij testosteron — verhoogd hematocriet (polycythemie), acne, leverfunctie-stoornissen, mogelijke cardiovasculaire risico's op lange termijn (data nog beperkt). Bij estradiol — VTE-risico (vooral oraal, minder transdermaal), prolactinoma, cardiovasculaire risico's, mogelijk mammacarcinoom op lange termijn.

Bij minderjarigen is de bewijsbasis fundamenteel zwakker. De Cass Review 2024 classificeerde GRADE-zekerheid als "zeer laag" voor psychologische uitkomsten. Tordoff et al. (2022) toonde aan dat in Amerikaanse genderklinieken >40% van adolescente verwezenen binnen 12 maanden CSH ontving — vaak zonder uitgebreide diagnostiek conform de oorspronkelijke Nederlandse criteria.

Fertiliteit is een onderschat onderwerp. Bij transmannen op testosteron stopt de menstruatie meestal binnen 6 maanden; eicelproductie reduceert maar herstelt deels na stoppen. Bij transvrouwen op estradiol vermindert spermaproductie binnen 3-6 maanden, vaak deels reversibel maar bij langer gebruik blijvend. Cryopreservatie (eicel-, embryo- of spermabank) is mogelijk maar vereist tijdige stop van CSH.

Monitoring: hormoontherapie vereist levenslange controle. Halfjaarlijkse bloedonderzoek voor hematocriet, leverfunctie, lipidenprofiel, hormoonniveaus. Bij estradiol ook prolactine. Bij testosteron botdichtheid-meting elke 2-3 jaar. Het overgrote deel van de Nederlandse genderzorgcapaciteit gaat aan deze chronische monitoring op — niet aan diagnose.

Stoppen na jaren is mogelijk maar levenslangeffect blijft. Borst- en stem-effecten zijn permanent. Botdichtheid kan herstellen mits patient terugkeert naar eigen geslachtshormonen, maar voor wie tijdens puberteit GnRHa kreeg en daarna CSH, is het pad terug naar eigen biologie nog nooit goed onderzocht.

Cohortpublicaties blijven beperkt. De Amsterdamse cohorten (de Vries 2014 n=55, Brik 2020 n=269, van der Loos 2023 n=1.766) zijn de grootste maar bevatten geen controlegroep. De Nederlandse follow-up beslaat maximaal 13 jaar voor de oudste deelnemers. Voor uitkomsten als kanker, hart- en vaatziekten en osteoporose zijn cohorten van 30-50 jaar nodig — die ontbreken voor adolescenten die in de jaren '90 en '00 startten.

Voor wie overweegt: een goed informed consent-gesprek bespreekt expliciet (i) welke effecten reversibel zijn en welke niet, (ii) welke uitkomsten op lange termijn onbekend zijn, (iii) wat de gevolgen voor fertiliteit zijn, (iv) hoe monitoring eruit ziet over decennia. De Cass Review (2024) constateerde dat veel huidige consentprotocollen tekort schieten op punten (ii) en (iii).

Voor welke vraag, naar welke site

Verwante topics

Externe bronnen

• Endocrine Society Clinical Practice Guideline (2017)
• Cass Review 2024
• Tordoff et al. 2022 — JAMA