Vasterman in De doe-het-zelf Dictatuur: cancelcultuur op de Nederlandse redacties

Peter Vasterman is in najaar 2022 geïnterviewd voor de NPO-documentairereeks De doe-het-zelf Dictatuur van Fidan Ekiz en Kees Schaap. Hij vertelt hoe een door NRC eerst geprezen recensie van drie genderkritische boeken na interne druk werd ingetrokken.

Een reeks over zelfopgelegde stilte

Fidan Ekiz en Kees Schaap maakten voor de NPO een vierdelige documentaire over wat zij zelf "een doe-het-zelf dictatuur" noemen: het mechanisme waarin niet de overheid maar collega's, redacties en sociale-media-meutes bepalen wat nog gezegd mag worden. De reeks behandelt zaken rond wokeness, maatschappelijke uitsluiting, angst voor reputatieschade en zelfcensuur. Peter Vasterman komt in deel 1 en deel 4 langs als deskundige op mediahypes en als slachtoffer-uit-de-praktijk tegelijk.

Het NRC-incident

Vasterman had voor NRC Handelsblad een recensie geschreven van drie internationale genderkritische werken: Material Girls van Kathleen Stock, The End of Gender van Debra Soh en Trans van Helen Joyce. Het stuk was klaar, geredigeerd, en kreeg van de chef Boeken volgens Vasterman de typering ontzettend goed stuk. Het stond op publicatie. Tot er intern protest losbarstte. Een groep redacteuren weigerde te accepteren dat in NRC drie boeken besproken werden die de transgenderbeweging fundamenteel bekritiseren. De recensie werd ingetrokken voordat hij verscheen.

De anatomie van een redactieveto

Wat in dit incident zichtbaar werd, is geen formele censuur door een hoofdredacteur. Het is iets verraderlijker: een interne politieke meerderheid die op identiteits-emotionele gronden een journalistiek stuk laat sneuvelen. Geen feitelijke weerlegging, geen wetenschappelijke tegenargumenten — een morele wand. Vasterman, mediasocioloog die zijn loopbaan lang exact dit fenomeen op andere terreinen heeft onderzocht, kreeg het in eigen huis voor zijn voeten. Trouw weigerde later eenzelfde stuk zonder enige inhoudelijke motivatie. De zwijgspiraal die hij eerder in theoretische publicaties beschreef, bleek toen vlees geworden.

Wat de documentaire blootlegt

De doe-het-zelf Dictatuur is het persoonlijke avontuur van programmamakers/journalisten Fidan Ekiz en Kees Schaap, zo presenteert NPO de reeks. Ekiz, zelf van Turks-Nederlandse afkomst en eerder programmamaakster bij De Nieuwe Maan, en Schaap volgen in vier afleveringen mensen die in hun beroep stil zijn gevallen of stil zijn gezet. Naast Vasterman komen academici aan het woord die hun cursussen niet meer durfden te geven, journalisten die hun onderwerpen lieten vallen, mensen op het werk die niet meer praatten over migratie, identiteit of religie. Het rode draadje is dwingend: er hoeft geen wet te zijn om effectief monddood te zijn.

Genderdysforie als test-case

In Vastermans bijdrage staat de Nederlandse gender-discussie centraal als modelcasus. Waarom verschenen Tavistock-rechtszaak, Cass-review, Zweedse en Finse koerswijzigingen, de Trans Train-documentaire — al die internationale ontwikkelingen — jarenlang niet of nauwelijks in de Nederlandse landelijke pers? Niet omdat ze onbekend waren. Omdat ze in de redactiekamers niet pasten in het frame dat redacties zichzelf hadden opgelegd: trans rights als progressieve consensus, kritiek als rechts-conservatief teken. Het gevolg: een hele generatie Nederlandse minderjarigen kreeg een experimentele behandeling zonder dat de kwaliteitsmedia het publiek over de kritiek informeerden.

Mediakritiek als zelfkritiek

De waarde van Vastermans bijdrage zit in de combinatie van persoonlijke ervaring en wetenschappelijke afstand. Hij is geen activist die in de cancel-aanval een politieke trofee zoekt. Hij is een mediasocioloog die in zijn eigen vakgebied gevangenzit in het fenomeen dat hij beschrijft. Dat maakt de uitspraken zwaarder dan een retorisch verhaal: het zijn observaties van iemand die het mechanisme kent, het tegelijk ondergaat, en het in een NPO-documentaire openbaar bevestigt.

Wat de reeks niet doet

Ekiz en Schaap pretenderen geen oplossing. Geen oproep tot meer wetgeving, geen institutionele agenda. De reeks portretteert het probleem: een ongeschreven tucht die in instellingen zwaarder weegt dan grondwet of redactiestatuut. Het is aan de kijker — en in toenemende mate aan rechters, klachtenadviseurs en parlementsleden — om te beslissen of dit type zelfcensuur acceptabel is in een land dat zegt persvrijheid en wetenschappelijke vrijheid hoog te houden.

Waarom Vasterman opnieuw bekijken

De aflevering blijft beschikbaar op NPO Start. Voor wie het Nederlandse genderdebat probeert te volgen is dit een sleuteldocument: hier wordt expliciet uitgelegd waarom de Nederlandse kwaliteitskrant zo lang zo stil bleef over zo veel feiten. Wie de jarenlange afwezigheid van Tavistock-, Cass- en Bell-berichtgeving in NRC, Trouw en Volkskrant raar vond, krijgt in deze reeks het mechanisme erbij geleverd. Het was geen toeval. Het was redactiecultuur.